Niet meewerken aan terugkeer straks strafbaar?

 

Foto: Krantenkop voorpagina Trouw van 8 oktober 2026.

Wetsvoorstel dit keer grote kans op meerderheid

Minister wil mensen die 'niet meewerken' aan terugkeer bestraffen

Als mensen zonder de juiste papieren niet in Nederland mogen blijven en 'niet meewerken' aan vertrek naar hun land van herkomst, kunnen ze straks alsnog zes maanden gevangenisstraf krijgen. Dat is het voorstel van de minister. 

Ontwijken of belemmeren van terugkeer straks strafbaar

Het is niet duidelijk wat 'niet meewerken' betekent. de asielminister noemt als voorbeeld het 'niet meewerken aan verkrijging van benodigde reisdocumenten'. Zonder die documenten kan iemand niet op het vliegtuig gezet worden naar zijn of haar land van herkomst. Ook als iemand 'de voorbereiding van zijn vertrek of uitzettingsprocedure ontwijkt of belemmert', zou dat strafbaar worden, althans dat wenst de minister. Hij noemt deze mensen 'terugkeerfrustreerders'. Zij kunnen, als dit doorgaat zes maanden gevangenisstraf krijgen of een geldboete. Omdat ze niet mogen werken en geen recht op uitkering hebben, zal die boete in praktijk ook gevangenisstraf betekenen.

Grotere groep dan wat de minister voorspiegelt

In praktijk weten we bij STIL dat Justitie bij vrijwel alle mensen zonder papieren stelt dat ze 'niet meewerken' aan het verkrijgen van reisdocumenten of aan terugkeer, ook al is dat vaak meer te wijten aan het niet meewerken van ambassades. Toch beweert de minister dat het maar om een kleine groep gaat, zelfs om minder mensen dan de groep van 100-300 mensen waar hij het eerder over had. 

Verkapte strafbaarstelling nu wel kansrijk

Het is volgens ons een 'verkapte strafbaarstelling' van onrechtmatig verblijf. Een wet hiertoe kwam vorig jaar niet door de Eerste Kamer omdat daar geen meerderheid voor de wet was. Zo vindt regeringspartij D66 niet dat iedereen zonder papieren strafbaar mag zijn. Omdat de wet nu 'verzacht' is en er expliciet in staat dat hulpverlening niet bestraft wordt, is er nu waarschijnlijk wel een meerderheid in beide Kamers te krijgen. Zowel CDA als D66 vinden dan het voorstel mogelijk wel acceptabel. Voor andere partijen gaat dit niet ver genoeg. 
Het blijft onduidelijk waarom mensen dan opeens wel het land uitgezet zullen worden. Op dit moment kunnen ze ook al langdurig in vreemdelingenbewaring gesteld worden, dat loopt ook vaak op tot zes maanden, zelfs langer. Nog uit geen enkel onderzoek is gebleken dat het langer opsluiten van mensen, leidt niet tot meer medewerking. aan eigen vertrek.
Het belemmert voor sommige groepen wel de kans op legalisering. Eeder legde een advocaat aan STIL uit dat dit vooral problemen geeft bij reguliere verblijfsvergunningen, maar niet bij asiel, medische nood of Europees recht (CHECK of t zo klopt).

Geef je mening aan de regering en Tweede Kamer

Er is opnieuw de mogelijkheid je mening te geven via internetconsultatie. Dat kan via deze link. Daar kun je ook het voorstel lezen. Lees hier een artikel van Trouw van 7 oktober jl (papieren versie 8 okt). Hier lees je op de website van de Rijksoverheid hoe de minister het zelf presenteert.

Demonstratie mede-georganiseerd door STIL, bij de gevangenis in Rotterdam waar nu al mensen zonder papieren (vaak) maandenlang worden opgesloten.

Over vreemdelingendetentie, strafgevangenis en dubbele strafbaarstelling

Dit is geen strafgevangenis maar 'vreemdelingenbewaring'. Met het nieuwe wetsvoorstel zouden mensen bovenop deze detentie (of voorafgaand daaraan), (maximaal) zes maanden gevangenisstraf kunnen krijgen. Mogelijk zal dit ook herhaaldelijk kunnen worden opgelegd. Omdat er een cellentekort is, is dat niet erg waarschijnlijk maar wel mogelijk.

Daarnaast kunnen mensen die 'een misdrijf gepleegd hebben'* ook 'ongewenst' verklaard worden en daarvoor eveneens een gevangenisstraf krijgen als ze niet vertrekken. Dat zal dan ook voor deze niet meewerkende mensen kunnen. Vandaar dat STIL eerder sprak over dubbele strafbaarstelling. Als we praten over 'verkapte' strafbaarstelling bedoelen we daarmee dat het, ook al zegt de minister dat hij de straf enkel aan 'terugkeerfrustreerders' wil opleggen, dit in praktijk voor bijna iedereen zal gelden. Er is maar een zeer kleine groep die bijvoorbeeld papieren krijgt omdat ze 'buiten hun eigen schuld' niet terug kunnen. Bij alle anderen denkt Justitie dat het aan henzelf te wijten is.

In praktijk is de medewerking van de ambassade nodig. Omdat die vaak niet meewerkt probeert Nederland afspraken te maken met landen van herkomst, vaak gebeurt dit in EU verband. Zo worden met die landen deals gesloten waarbij ze bijvoorbeeld in ruil voor handelsvoordelen en geld, mensen 'terugnemen'. Dat gaat meestal om het verstrekken van reisdocumenten. 

Deportatie naar terugkeergevangenis in een 'Afrikaans land' mogelijk al begin 2027 van start

Op 1 oktober gingen de EU-landen definitief akkoord met de mogelijkheid mensen te kunnen deporteren naar 'derde landen'. Daar wil de EU dan zogenoemde 'terugkeerhubs' neerzetten, dat zijn gevangenissen waar deze mensen dan voor nog niet nader bepaalde tijd mogen worden opgesloten. Volgens een bericht van Africa News (4 sept jl) zouden er vergaande gesprekken zijn tussen een vijftal EU landen, waaronder Nederland, met 'Afrikaanse landen', vermoedelijk Rwanda en Uganda. Zie ook onze nieuwsbrieven van juni en augustus, te vinden via de blog. 

 

Noot:

*In teksten van Justitie, de overheid en Eerste Kamer op hun websites staat dat ook mensen die geen misdrijf gepleegd hebben, ongewenst verklaard kunnen worden, bijvoorbeeld als ze na afwijzing van hun asielverzoek niet vertrekken uit Nederland. Dat was de reden dat STIL dit eerder publiceerde. Volgens verschillende (andere) media en de minister zelf gaat het echter 'enkel' om mensen die 'herhaaldelijk een strafbaar feit gepleegd hebben' en geen verblijfspapieren hebben, een misdrijf gepleegd hebben (waarop drie jaar gevangenisstraf staat), of 'een gevaar of bedreiging voor de openbare orde' zijn. Wat dit laatste betekent is niet duidelijk. 

Eventuele correcties, goede informatiebronnen en actuele informatie, mag je delen met de redactie.